Daltonizm

Daltonizm – zaburzenie widzenia barw – problem dzieci i osób starych

Wzrok jest zmysłem, który dostarcza nam najwięcej informacji o naszym otoczeniu. Każde zatem jego zaburzenie wiąże się z utrudnieniami i niedogodnościami w naszym życiu. Nieprawidłowe widzenie barw może znacząco zaburzać  funkcjonowanie we współczesnym świecie. Daltonizm dotyczy ogromnej części populacji, przykładowo w Kanadzie choruje co 9 obywatel. Choroba ta może ograniczać nas zarówno zawodowo, jak i w życiu prywatnym, co może być odczuwane już od najmłodszych lat. Dzieci ze ślepotą barw, szczególnie niezdiagnozowaną, mogą mieć problemy już w przedszkolu i szkole. Daltoniści nie mogą również wykonywać wielu zawodów, takich jak kierowca, chemik czy farmaceuta. Także lekarze lub pielęgniarki z tą chorobą mogą mieć trudności w pracy np.  z właściwą oceną stanu chorego.

Za widzenie barwne odpowiadają 3 rodzaje fotoreceptorów – czopków znajdujących się w siatkówce oka.  Każdy zawiera inny  fotopigment i  reaguje  na różną długość fal świetlnych. Dzięki temu rozróżniamy barwy podstawowe – niebieską, zieloną i czerwoną, a po ich zsumowaniu w różnych proporcjach widzimy wszystkie barwy. Nieprawidłowe  funkcjonowanie czopków jest powodem wielu zaburzeń widzenia barw. Zaburzenia te możemy podzielić na wrodzone lub nabyte. Zaburzenia wrodzone,  uwarunkowane genetycznie są dziedziczone recesywnie,  związane z chromosomem X. Dlatego to mężczyźni chorują dużo częściej (1,5-8%) niż kobiety (0,4%), które mogą być jedynie nosicielkami genu. Daltonizm jest potocznym określeniem ślepoty barw.  Pochodzi od angielskiego badacza Johna Daltona, który w XVIII wieku opisał to zjawisko, jednak daltonizm to jedynie nierozpoznawanie barwy czerwonej i zielonej.

Klasyfikacja zaburzeń wrodzonych opiera się na różnicach, które czopki i w jakim stopniu są uszkodzone. Achromatyzm to całkowita niezdolność widzenia barw, rozróżnia się tylko różne stopnie jaskrawości przedmiotów. Jest związana z działaniem jedynie  pojedynczego systemu czopków lub też całkowitym ich braku.

Dichromatyzm polega na nierozpoznawaniu jednej z podstawowych barw, który  związany jest z brakiem jednego rodzaju czopków.

Protanopia to nierozpoznawanie barwy czerwonej (lub mylenie jej z barwą zieloną), deuteranopia – (tzw. daltonizm) – nierozpoznawanie barwy zielonej (lub mylenie jej z barwą czerwoną) a tritanopia to z kolei nierozpoznawanie barw żółtej i niebieskiej, natomiast w przypadku trichromatyzmu występuje jedynie obniżona percepcja nasycenia czy jaskrawości barw. Zaburzenia nabyte mogą być wynikiem uszkodzenia drogi wzrokowej od siatkówki po korę mózgu np. w wyniku urazów. Wiele leków może również doprowadzić do nieprawidłowości widzenia barw, np. niektóre substancje psychoaktywne i leki przeciwmalaryczne. Udowodniono też, że niektóre środki antykoncepcyjne, alkohol czy tytoń mogą zaburzać prawidłowe widzenie kolorów. Nieprawidłowe widzenie barw niezwiązane z genetyczną postacią choroby dotyka również osób starszych, u których rozpoznawanie kolorów, szczególnie niebieskiego pogarsza się z wiekiem.

Prowadzone są dyskusje, czy należy dopuszczać chorych na ślepotę barw do egzaminu na prawo jazdy. Generalnie uważa się, że daltoniści nie powinni kierować pojazdami mechanicznymi, gdyż mogą nie zauważyć niektórych niebezpieczeństw na drodze np. czerwonego światła na przejeździe kolejowym.

Istnieje wiele testów diagnostycznych wykrywających zaburzenia widzenia barw. Jednak wiele osób nie zdaje sobie sprawy z choroby przez wiele lat, gdyż nie zaburza ona ostrości wzroku ani też nie daje innych objawów. Jedynie w niektórych przypadkach może wystąpić zmęczenie wzroku pod wpływem intensywnych bodźców. Najczęstsza metoda badania wykorzystuje atlasy pseudoizochromatyczne. Jest to zbiór tablic z wieloma różnorodnymi kropkami, układającymi się w cyfry, litery lub znaki ( przeznaczone dla osób niepiśmiennych i dzieci). Tablice te pozwalają nie tylko na stwierdzenie czy pacjent jest chory, ale również na zróżnicowanie poszczególnych postaci ślepoty barw, gdyż niektóre są czytelne dla chorych z deuteranopią czy protanopią, natomiast nieczytelne dla osób  zdrowych. Do badania wykorzystuje się również różne testy klasyfikacyjne np. Panel – D – 15 Farnswortha, w którym chory musi ustawić w kolejności 16 pionków o różnych odcieniach koloru. Występują też bardziej czułe testy, w których liczba pionków jest większa. Do badania mogą też służyć lampy z kolorowymi filtrami barwnymi, które są szczególnie przydatne do badania kierowców, ponieważ sprawdza się tu między innymi  rozpoznawanie kolorów sygnalizacji świetlnej – zielonego, żółtego i czerwonego. Ostatnim przyrządem wykorzystywanym do badania jest anomaloskop pozwalający na określenie zarówno ilościowych, jak i jakościowych zaburzeń widzenia barwnego, a więc nie tylko ślepoty barwnej, ale również poszczególnych rodzajów niedowidzenia barw.

Dotychczas uważano daltonizm za chorobę nieuleczalną. W swojej książce H. Rossotti zaleca przede wszystkim wczesną diagnozę i uczenie chorych, na jakie niebezpieczeństwa związane z nierozpoznawaniem barw są oni narażeni. Radzi, by pacjent nie sugerował się kolorami tylko w miarę możliwości zwracał uwagę na inne wskazówki. Dzieciom można  między innymi tłumaczyć znaczenie sygnalizacji świetlnej.

Nową metodą leczenia tej wady są okulary korygujące zaburzenie widzenia barw (Colorlite). Posiadają specjalną warstwę, która zmienia spektrum przechodzącego przez nią światła. Dzięki temu wyzwalane są bodźce podobne do tych, które występują u osoby zdrowej. Daltonista może w tych soczewkach rozróżniać dużo więcej odcieni kolorów, a przynoszą one skutek nawet w 80%. Inne soczewki korygują nie tylko zaburzenia w widzeniu barw, ale również używane są przy leczeniu dysleksji i uporczywych migren, zmniejszając ich natężenie (ChromaGen). Problemem jest ich niewielka dostępność i wysoka cena.

Kolejna nowością są okulary EnChroma. Posiadają one specjalne soczewki, które usuwają z pola widzenia światła niektóre długości fal, które najczęściej powodują problemy związane z rozróżnianiem barw. Dzięki temu można zobaczyć pełną paletę kolorów  jej najintensywniejszych odcieniach. Ale tu także jest problem zarówno dostępności jak i kosztów.

Przełomowym jednak i bardzo obiecującym odkryciem jest zastosowanie terapii genowej do leczenia daltonizmu. Naukowcom z USA udało się wyleczyć dwie małpy chorujące na ślepotę barw. Przetransportowali oni geny zawarte w wirusach do siatkówek oczu małp i po pewnym czasie małpy zaczęły rozróżniać wcześniej nierozpoznawalne dla nich kolory. Obalili oni również wcześniejszą teorię, że wrodzone zaburzenia widzenia można leczyć jedynie w młodym wieku, gdy organizm jeszcze się rozwija i ma duże możliwości  odnowy. Jednak badania dowiodły, że leczenie można prowadzić z powodzeniem również u osób starszych. Daje to nadzieję na leczenie innych, poważniejszych chorób oczu, takich jak uszkodzenie siatkówki w chorobie cukrzycowej, czy związane z wiekiem zwyrodnienie plamki, które często prowadzi do utraty wzroku.

Podsumowując, daltonizm, mimo że wydaje się niezbyt ciężkim schorzeniem, może utrudniać funkcjonowanie we współczesnym świecie i wykluczać chorych  z niektórych dziedzin życia. Jednak nowoczesna terapia daje duże możliwości walki z tą chorobą i daje pacjentom nadzieję na możliwość prowadzenia normalnego trybu życia.